Nic nie miała w sobie z gwiazdorstwa. Wanda Niegolewska (1877–1970)

Bohaterka tego wpisu jest wyjątkowa z co najmniej jednego powodu. Brała udział w dwóch powstaniach: wielkopolskim i warszawskim, a sama była córką powstańca styczniowego. Jednak jej patriotyzm objawiał się na różne sposoby.

Wraz z mężem Stanisławem Niegolewskim, za którego wyszła w wieku 27 lat i w ciągu 3 lat urodziła mu troje dzieci, zarządzała majątkiem Niegolewo. W 1908 r. odziedziczyła majątek Myjomice liczący w 1930 r. ponad 1400 ha. Niegolewscy prowadzili ogrody warzywne i pasieki. Część majątków przeznaczona była na parki. I choć Niegolewska pracować nie musiała, bo i z bogatej ziemiańskiej rodziny pochodziła, i jeszcze w bogatszą weszła, to wartości wpojone w dzieciństwie, duch pracy organicznej i pracy u podstaw, sprawiły, że szybko zaczęła działać społecznie. Trzeba przyznać, że znalazła w mężu równego partnera, bo ten sposób działania i wartości były mu bliskie.

Stanisław i Wanda Niegolewscy. Zbiory Wandy Niegolewskiej. Źródło: https://poznan.tvp.pl/55185610/27122020 (dostęp 1 X 2023 r.).

Przed 1914 r. Niegolewska prowadziła tajne nauczanie dzieci wiejskich ukierunkowane na wychowanie patriotyczne (język polski, historia, pieśni patriotyczne i religijne). Był to czas, kiedy użycie języka polskiego w edukacji na terenie zaboru pruskiego było zabronione. Wanda Niegolewska zachęcała dzieci i młodzież do próbowania sił w amatorskim teatrze. Wierzyła, że wspomniane działania, jak również dbałość o zachowanie higieny czy zdrowe żywienie w wieku dojrzewania, pozwolą na ukształtowanie świadomego i obywatelskiego społeczeństwa nowej Polski, w której powstanie wierzyła. To był jej wkład w budowanie niepodległości zgodnie z ideałami pozytywistycznymi. Zachęcała do zakładania przy domach ogródków, w których uprawiano by warzywa i zioła. Takie przestrzenie tworzyła w swoich majątkach, dając wzór, jak należy gospodarować, by być samowystarczalnym. W Niegolewie założyła, a potem opłaciła działanie ochronki (przedszkola) dla wiejskich dzieci. Wspierała opiekunki kolonii dla dzieci, prowadząc dla nich kursy, sama też przyjmowała w swoich majątkach dzieci i młodzież z ubogich rodzin, umożliwiając im oderwanie się od codziennej pracy i poszerzenie perspektyw.

Nie bała się pukać do czyichś drzwi od kuchni, by osiągnąć cel. I przy kuchni też pracowała. Można było ją spotkać przy ul. Wiedeńskiej w Poznaniu, gdzie wydawała posiłki ubogim. Należała do chrześcijańskiego Stowarzyszenia Pań Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo, które pomagało ubogim, chorym i potrzebującym dzieciom. Po 1918 r. była członkinią wojewódzkich struktur organizacji działających przy Kościele rzymskokatolickim, a skupiających się na aktywności społecznej, kulturalno-oświatowej i charytatywnej – Akcji Katolickiej i Sodalicji Mariańskiej. Była patronką Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Żeńskiej, co w praktyce oznaczało m.in. współfinansowanie działań organizacji.

Wanda Niegolewska z dziećmi w Buku. Zbiory Izby Regionalnej w Buku. Źródło: https://www.csw2020.com.pl/biogram/biogram-wandy-n... (dostęp 1 X 2023 r.).

Swoją pozycję i kontakty społeczne wykorzystała, gdy w listopadzie 1918 r. odbywały się wybory delegatów i delegatek na Polski Sejm Dzielnicowy w Poznaniu. Ten jednoizbowy organ nie miał możliwości wprowadzenia w życie konkretnych rozwiązań, ale, gromadząc przedstawicielstwo narodu polskiego zamieszkujące ziemie w granicach Niemiec, tworzył platformę porozumienia, przestrzeń debaty i rekomendacji gromadzącą ok. 1100 osób! Sejm zorganizowano, korzystając z czasowego zamieszania w Niemczech z powodu zakończenia I wojny światowej oraz rewolucji socjalistycznej. Debatowano nad sprawami lokalnymi w ujęciu politycznym (np. granice niepodległej Polski, czy powinna mieć dostęp do morza i objąć np. Kaszubów), ekonomicznym (zatwierdzono wcześniej uchwalony podatek narodowy), społecznym (np. jak w przyszłym państwie polskim traktować mniejszości narodowe narodów zaborczych). Najważniejszą decyzją sejmu było powołanie Naczelnej Rady Ludowej jako władzy zwierzchniej Polaków w państwie niemieckim, jedynej przez nich uznanej i legalnej. Wanda Niegolewska była delegatką z powiatu Grodzisk Wielkopolski.

Krótko po zakończeniu obrad Polskiego Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu wybuchło powstanie wielkopolskie, kiedy to społeczność Wielkopolski chwyciła za broń, by działać na rzecz włączenia regionu do nowo powstałego niepodległego państwa polskiego. W Buku powstanie wybuchło 25 grudnia 1918 r., dwa dni przed pobytem Ignacego Paderewskiego w Poznaniu, który często uważany jest za symboliczny początek powstania. Niegolewscy wspierali agitację patriotyczną w Buku, co wpłynęło na wystawienie miejscowej kompanii wojaków. Wanda, ponieważ skończyła kurs pierwszej pomocy, zaangażowała się w walkę jako sanitariuszka w szpitalu w Buku, który częściowo wyposażyła. Organizowała zbiórki pieniędzy na lekarstwa i środki opatrunkowe dla walczących. Wraz z mężem i członkiniami Czerwonego Krzyża aprowizowała powstańców z Buku, Opalenicy i Zbąszynia, a część prowiantu przekazała do Poznania. Wykorzystując doświadczenie, podobnej działalności podjęła się w 1920 r. Dbała o to, by ze stacji kolejowej w Buku regularnie wysyłano na front polsko-bolszewicki żywność. Szerzenie wiedzy o higienie i zdrowiu, które było jej bliskie od lat, realizowała przez kursy Czerwonego Krzyża, któremu w powiecie grodziskim przewodziła. Za te działania (wraz z mężem) dostała Wielkopolski Krzyż Powstańczy, a sama dodatkowo Odznakę Honorową Polskiego Czerwonego Krzyża stopnia II.

Mural 3D w Buku odsłonięty w 2017 r. Upamiętnia powstanie wielkopolskie w kontekście lokalnym, m.in. Wandę i Stanisława Niegolewskich, którzy trzymają powstańczy sztandar. Źródło: https://ciekawostkihistoryczne.pl/2019/12/27/powst... (dostęp 1 X 2023 r.).

Angażowała się też w propagowanie czytelnictwa (zarząd powiatowy Towarzystwa Czytelni Ludowych), a 1918 r. była jedną z założycielek Związku Kółek Włościanek Wielkopolskich w Poznaniu. Do 1938 r. pełniła rolę przewodniczącej związku, a potem powierzono jej honorowe przewodnictwo. Aktywność w kole łączyła z pomysłami bliskimi jej kolegom i koleżankom z Izby Rolniczej w Poznaniu – młodych rolników uświadamiała nt. nowoczesnych metod uprawy, hodowli i zarządzania gospodarstwem. W 1928 r. jako członkini komitetu budowy gimnazjum im. Zofii Sokolnickiej, koleżanki z Polskiego Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu, dążyła do upamiętnienia tej jednej z pierwszych posłanek w Sejmie Ustawodawczym niepodległej Polski. Należała też do Stowarzyszenia Opieki Polskiej nad Rodakami na Obczyźnie. Wnuczka Wanda Niegolewska wspominała: W naturalny sposób umiała sobie podporządkować ludzi i to nie wymuszać. (...) Wszyscy chcieli się babci podporządkować.

A co po 1939 r.? Wyjechała z Niegolewa, szybko zajętego przez Niemców – Wielkopolska została włączona do III Rzeszy jako Okręg Rzeszy Poznań (później Kraj Warty). Zamieszkała na warszawskim Mokotowie, a mieszkanie, które zajmowała z mężem, udostępniała Armii Krajowej na konspiracyjne zebrania. Włączyła się w walkę w 1944 r. – dbała o aprowizację powstańców i powstanek z Mokotowa. Po upadku powstania warszawskiego była więziona w obozie przejściowym Dulag 21 w Pruszkowie.

Po tułaczce po kraju (wyjechała do Małopolski) w 1945 r. wróciła do Poznania z mężem i wychowanką Marią Sierocką. Pracowała w gospodarstwie domowym, a utrzymanie zapewniała jej też pomoc dwóch synów. Starała się odnaleźć w nowej komunistycznej rzeczywistości. Nadal lubiła wiedzieć, co się dzieje. Czuła pociąg do literatury, dlatego w listach do rodziny streszczała niedawno przeczytane książki i pisała, co ciekawego wyczytała w społecznych i literackich tygodnikach.

Medal z wizerunkiem Wandy Niegolewskiej wybity przez Wielkopolską Izbę Rolniczą z okazji 150-lecia Kół Gospodyń Wiejskich w Wielkopolsce (2009 r.). Źródło: http://wir.org.pl/asp/wanda-niegolewska-patronka-w... (dostęp 1 X 2023 r.).

Należała do pokolenia, gdzie szacunek do świata, do ludzi, no i patriotyzm to było takie posłannictwo tego środowiska ziemiańskiego – mówiła o babci Wanda Niegolewska. – Miała w sobie postawę wielkości i skromności zarazem. Na jej pogrzeb w Buku przybyły tłumy, choć część z uczestniczących nigdy jej nie poznała. Pamiętano o niej w regionie jako o  kobiecie, dla której działalność społeczna stanowiła chleb powszechni, bez którego żyć nie mogła, o ziemiance, która nie patrzyła na swój status społeczny, a uprzywilejowanie wykorzystywała dla czynienia dobra. Oto patriotyzm w wydaniu Wandy Niegolewskiej.

Maria Weronika Kmoch

Bibliografia:
Kobiety Powstania Wielkopolskiego. Wanda Niegolewska: https://poznan.tvp.pl/55185610/27122020 (dostęp 1 X 2023 r.);
Kosmowska-Kowalska A., Kółka Rolnicze i Włościanek w Wielkopolsce, Poznań 1992;
Wanda Niegolewska: https://pl.wikipedia.org/wiki/Wanda_Niegolewska (dostęp 1 X 2023 r.).

Ikonografia:
Zdjęcie nagłówkowe: Wanda Niegolewska. Zbiory Wandy Niegolewskiej (wnuczki). Źródło: http://regionszamotulski.pl/wanda-niegolewska-byty... (dostęp 1 X 2023 r.).
Stanisław i Wanda Niegolewscy. Zbiory Wandy Niegolewskiej. Źródło: https://poznan.tvp.pl/55185610/27122020 (dostęp 1 X 2023 r.);
Wanda Niegolewska z dziećmi w Buku. Zbiory Izby Regionalnej w Buku. Źródło: https://www.csw2020.com.pl/biogram/biogram-wandy-n... (dostęp 1 X 2023 r.);
Mural w Buku odsłonięty w 2017 r. Upamiętnia powstanie wielkopolskie w kontekście lokalnym, m.in. Wandę i Stanisława Niegolewskich, którzy trzymają powstańczy sztandar. Źródło: https://ciekawostkihistoryczne.pl/2019/12/27/powst... (dostęp 1 X 2023 r.).
Medal z wizerunkiem Wandy Niegolewskiej wybity przez Wielkopolską Izbę Rolniczą z okazji 150-lecia Kół Gospodyń Wiejskich w Wielkopolsce (2009 r.). Źródło: http://wir.org.pl/asp/wanda-niegolewska-patronka-w... (dostęp 1 X 2023 r.).