Prawdziwa kobieta renesansu. Anna Tęczyńska (ok. 1488–między 1550 a 1552)

Zwana była Panią Pleszewską albo Księżną Raciborską, choć stricte była księżną tylko kilka miesięcy. Tytuł zachowała jednak do śmierci, nawet gdy miała drugiego męża. Krytykowana jak królowa Bona, bo sama o sobie decydowała, zarządzała majątkiem i korzystała z życia, nie zapominając jednak o dbaniu o to, co dla niej najważniejsze, czyli małej ojczyźnie. Dlaczego warto o niej pamiętać?

Ojciec naszej bohaterki, Zbigniew z Tęczyna herbu Topór, był podkomorzym krakowskim. Była to funkcja postawiona wysoko w hierarchii społecznej. Podkomorzy początkowo był urzędnikiem nadwornym książąt dzielnicowych, ale z czasem jego prerogatywy wzrosły i stanął na czele hierarchii urzędników ziemskich. Wytyczał granice między dobrami ziemskimi, sądził w sporach o granice. Mianował sobie do pomocy komorników granicznych i to oni musieli mieć odpowiednie wykształcenie prawnicze. Zbigniew Tęczyński musiał się cieszyć estymą wśród braci szlacheckiej w Małopolsce, skoro najpierw został zgłoszony jako jeden z czterech kandydatów, a potem nominowany przez króla. Tęczyński wypracował sobie pozycję: najpierw był miecznikiem koronnym (opiekun zbrojowni króla), potem stolnikiem sandomierskim (opiekun uczt królewskich), potem podstolim w tym samym regionie, a wreszcie szambelanem Krakowa (zajmował się królewskimi komnatami). Przebywał więc w najbliższym otoczeniu Kazimierza IV Jagiellończyka. Od 1485 r. pełnił funkcję starosty malborskiego. Malbork został niecałe 20 lat wcześniej włączony do Królestwa Polskiego, król potrzebował tam zaufanej osoby. Dodatkowo jeden z braci Zbigniewa była rektorem Akademii Krakowskiej. Matka naszej bohaterki, Katarzyna Cielecka, córka Mikołaja, pochodziła ze znamienitej rodziny z Wielkopolski, operującego dużym majątkiem w Kaliskiem. Anna przyszła więc na świat w jednym z najważniejszych rodów ówczesnej Polski.

Zapis w księdze radzieckiej Pleszewa z 1525 r., w którym występuje Anna Pleszewska.
Źródło: https://irenakuczynska.pl/pani-pleszewska-czyli-ks... (dostęp 7 X 2023 r.).

Już ok. 1498 r., kiedy zmarli rodzice Anny, dobra skoncentrowane wokół Pleszewa, które wniosła do rodu Katarzyna Cielecka zwana Pleszewską, przypadły Annie. Była jedyną córką pary. Już jako sześciolatka występowała w dokumentach jako właścicielka Pleszewa, starszy brat Andrzej jedynie sporadycznie. Dlaczego? Jej brat Jan został królewskim dworzaninem, potem podkomorzym krakowskim (ale zrzekł się urzędu na rzecz Jana Kościeleckiego, o którym jeszcze będzie mowa). Zmarł bezpotomnie. Andrzej z Tęczyna także był królewskim dworzaninem, potem sekretarzem króla Zygmunta I Starego, następnie urzędował jako podkomorzy, wojewoda i starosta, piąc się po szczeblach kariery. Także zmarł bezpotomnie. Anna była jedyną nadzieją na przetrwanie rodu.

Dlatego w 1504 r. Annę zaręczono z Mikołajem III, księciem opawskim i  raciborskim z bocznej linii czeskiej dynastii Przemyślidów. Miała ok. 16 lat. Wówczas kobieta uzyskiwała sprawność w wieku 13 lat, a całkowitą pełnoletność w wieku 21 lat. Po osiągnięciu lat sprawnych mogła wyjść za mąż, odebrać spadek i odpowiadać za swoje czyny, ale nadal uzależniona była od mężczyzn w rodzinie. W posagu panna młoda wniosła Pleszew z wsiami do niego przynależnymi. Pan młody władał niewielkim księstwem na Śląsku należącym wówczas do Korony Czeskiej. Ślub odbył się zapewne na początku 1506 r., ale książę szybko zmarł, nie pozostawiając potomka. W tej sytuacji książę Walenty, brat zmarłego, zrzekł się majątku na rzecz Anny. Wcześniej jej dobra zostały sprzedane panu młodemu, ponieważ ówczesne prawo ziemskie zakładało odrębność majątkową małżonków. Nie było dóbr wspólnych, podobnie jak pieniędzy czy ruchomości (wyposażenie domu, biżuteria itp.). Stąd sprzedaż ograniczona zasadą dożywocia (po śmierci małżonka wdowiec lub wdowa mogą dożywotnio użytkować pozostałe dobra, ale nie mogli ich dziedziczyć). Walenty nie był jednak w stanie spłacić szwagierki i dobra pleszewskie wróciły pod zarząd księżnej. Anna Tęczyńska samodzielnie występowała w sądach i przy obrocie nieruchomościami. Była wówczas jedną z największych posiadaczek ziemskich w Wielkopolsce. Należały do niej 3  miasta i  20 wsi. W dokumentach określano ją mianem wielmożnej, przesławnej lub szlachetnej. Nie planowała rychłego zamążpójścia. Zaangażowała się w życie dworskie w Krakowie. Brała udział m.in. w ślubie Zygmunta Starego z Barbarą Zapolyą i koronacji nowej królowej. Obracała się w towarzystwie największych możnych ówczesnej Polski.

Rozwój terytorialny dóbr Pleszew w latach 1438–1531 na tle sieci miejskiej powiatów kaliskiego i pyzdrskiego. Na żółto zaznaczono miejscowości należące do klucza pleszewskiego, kursywą podano nazwy wsi opustoszałych. oprac. Tomasz Związek. Źródło: A. Kozak, Pleszew w późnym średniowieczu i u progu epoki nowożytnej (koniec XIV–początek XVI wieku), Poznań 2020, s. 131.

Aktywność Anny Tęczyńskiej nie mogła przejść niezauważona. Historyk Ks. Stanisław Górski (zm. 1572 r.), który krytykował styl życia rodziny Feliksa Szreńskiego, wojewody płockiego, protegowanego królowej Bony Sforzy, listował zbrodnie, które miała popełnić jego matka i przyrodni bracia, potępiał rozpustę, której, jego zdaniem, dopuszczał się wojewoda wraz z rodziną, a wśród towarzyszy i towarzyszek niemoralnego Szreńskiego kapłan wymieniał… Annę Tęczyńską. Zarzucał Barbarze z Kościeleckich Szreńskiej i Annie Tęczyńskiej oraz ich towarzyszkom, że jeżdżą po kraju bez opieki męskich krewnych, co przecież sprzyjało przyjmowaniu kochanków przebranych za chłopów (sic!). Przykrywką dla niemoralnego zachowania szlachcianek, mężatek i wdów, miało być pielgrzymowanie do sanktuariów.

Anna była podobna do młodszej od siebie o ok. 6 lat drugiej żony Zygmunta Starego, Bony Sforzy, od 1518 r. ambitnej władczyni Polski. Bona została jednak owiana złą legendą, bo raczyła sięgnąć po zajęcie dla kobiet wówczas niedostępne, czyli politykę. Naraziła się szlachcie swoją aktywnością (reformy, próba wzmocnienia tronu, działalność gospodarcza, powiększanie domeny królewskiej). Renesansowi moralizatorzy wskazywali, że kobieta powinna być pobożna, wstydliwa, posłuszna rodzicom i mężowi, małomówna, pracowita, gospodarna. Na pewno i Bona, i Anna wykazywały się tymi cechami, ale nie do końca wpasowały się w wizerunek XVI-wiecznej niewiasty. Co prawda z Anny Tęczyńskiej nie zrobiono intrygantki i trucicielki, jak z Bony, ale przez wiele lat była postrzegana przez pryzmat głosu człowieka Kościoła, mężczyzny, który spisał historię i ukształtował jej postrzeganie. Dopiero w ostatnich latach udowodniono, że Anna Tęczyńska była wybitną możną.

Bliższe przyjrzenie się codzienności naszej bohaterki pokazuje, że nie można jej nic zarzucić. Należy wręcz stwierdzić, że za jej rządów klucz pleszewski bardzo się rozwinął. Była hojną dziedziczką. Szczególnie inwestowała w Pleszew, miasto rodowe matki. W 1515 r. przy kościele parafialnym ufundowała kaplicę pw. św. Anny, której kult promowała. Matka Maryi i babka Jezusa była patronką m.in. małżeństw, matek i wdów. Księżna zabezpieczyła fundusz dla altarzysty (ministranta, kościelnego, duchownego? – nie wiadomo). Fundację z 1518 r. zatwierdził król Zygmunt I Stary – Anna założyła szpital św. Ducha. Kompleks obejmował przytułek, kościół szpitalny i mieszkanie dla prepozyta. Przekazała grunty pod inwestycję i założyła fundusz dla ubogich. Szpital ulokowano na przedmieściach miasta. Warto też wskazać, że w takich placówkach często to szlachcianki pełniły funkcje szpitalnych pań starszych, nadzorowały niższy personel, dbały o odzież i wyżywienie pensjonariuszy. Opiekowały się chorymi. Nie była to działalność zarobkowa, ale umożliwiała kobietom ze szlacheckich rodzin emancypujące zajęcie, w którym poza domem rodzinnym mogły, na bazie swoich zdolności i możliwości finansowych, wspierać innych, realizując chrześcijańskie uczynki miłosierdzia.

Anna rezydowała w Pleszewie w nieistniejącym już zamku, który znajdował się w pobliżu dzisiejszego parku miejskiego. Świadczy o tym stara nazwa ulicy (Zamkowa). Dziedziczka umiejętnie obracała finansami, czasowo sprzedając wsie z klucza pleszewskiego. Anna jako wdowa zarządzała rodzinnymi dobrami i cieszyła się swobodą ekonomiczną i prawną. Nie mamy informacji o męskim opiekunie wyznaczonym przez męża albo rodzinę dla Anny. Widocznie Pleszewska Pani została uznana za odznaczającą się odpowiednimi cechami charakteru, które pozwalały jej samodzielnie zarządzać majątkiem. Była to sytuacja wyjątkowa.

Pleszew w II poł. XVI w. Źródło: https://irenakuczynska.pl/pani-pleszewska-czyli-ks... (dostęp 7 X 2023 r.).

W 1531 r. Anna sprzedała swoje dobra Janowi Kościeleckiemu herbu Ogończyk., podkomorzemu dobrzyńskiemu, synowi Anny Łaskiej herbu Korab i  Mikołaja ze  Skępego Kościeleckiego. Miała za niego wyjść za mąż – ślub zawarli niebawem. Jednak i ten związek był bezpotomny. Anna zmarła prawdopodobnie 27 sierpnia 1552 r., mąż w kolejnym roku. Na Annie zakończyła się linia potomków Olbrachta z Cielczy, którzy rządzili Pleszewem i okolicami 300 lat. Majątek przejęły siostry Kościeleckiego, Jadwiga i Zofia.

Anna Tęczyńska wykazała się przedsiębiorczością i odwagą w samodzielnym zarządzaniu wielkim majątkiem. Przez większość życia była wdową, a jednak udało się jej działać bez ograniczającej kurateli mężczyzn. Musiała mieć dobre wyczucie do osób, które obdarzała zaufaniem i powierzała zarząd nad pleszewskimi dobrami, ponieważ często podróżowała. Była dobrze zorientowana w bieżących sprawach politycznych i gospodarczych w Polsce i za granicą, na co na pewno wpływało przebywanie w królewskim otoczeniu. Zdobytą wiedzę wykorzystywała, rozwijając rodzinne miasto. Wyłamywała się z ram, które narzucało kobietom ówczesne społeczeństwo i XVI-wieczna mentalność, bo choć renesansowy wiatr już zawiał, los kobiet nadal owiany był mrokami dotychczasowych przyzwyczajeń. Księżna była panią swojego losu, ale uważną na potrzeby innych, szczególnie najbliższego otoczenia. Oto patriotyzm w wydaniu Anny Tęczyńskiej.

Maria Weronika Kmoch

Ławka poświęcona Annie Tęczyńskiej zwanej Pleszewską, właścicielce Pleszewa i okolic w I połowie XVI w., wystawiona przez Klub Kobiet Ławka nr 4. Na tabliczce kod QR prowadzący do biogramu bohaterki w Wikipedii. Fot. Maria Weronika Kmoch, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Bibliografia

Dumanowski J., Polskie prawo ziemskie. Stosunki majątkowe między małżonkami: https://www.wilanow-palac.pl/polskie_prawo_ziemski... (dostęp 7 X 2023 r.);
Kicińska U., Pozycja prawna i majątkowa szlacheckich wdów w nowożytnej Rzeczypospolitej: https://www.wilanow-palac.pl/pozycja_prawna_i_maja... (dostęp 7 X 2023 r.);
Kozak A., Pleszew w późnym średniowieczu i u progu epoki nowożytnej (koniec XIV–początek XVI wieku), Poznań 2020;
Kurtyka J., Tęczyńscy. Studium z dziejów polskiej elity możnowładczej w średniowieczu, Kraków 1997;
Pielas J., Kariery urzędnicze i pozycja społeczno-majątkowa podkomorzych ziemskich w Małopolsce w XVI–XVII wieku na tle porównawczym, „Klio. Czasopismo poświęcone dziejom Polski i powszechnym”, 32 (2015), 1, s. 31–57;
Stępniak M., Anna Tęczyńska i mieszkańcy Pleszewa w latach 1520–1550, „Rocznik Pleszewski”, 2013, s. 164–183.

Ikonografia

Zdjęcie nagłówkowe: Portret Anny Tęczyńskiej wygenerowany przez sztuczną inteligencję. Źródło: https://irenakuczynska.pl/pani-pleszewska-czyli-ks... (dostęp 7 X 2023 r.).
Zapis w księdze radzieckiej Pleszewa z 1525 r., w którym występuje Anna Pleszewska. Źródło: https://irenakuczynska.pl/pani-pleszewska-czyli-ks... (dostęp 7 X 2023 r.).
Rozwój terytorialny dóbr Pleszew w latach 1438–1531 na tle sieci miejskiej powiatów kaliskiego i pyzdrskiego. Na żółto zaznaczono miejscowości należące do klucza pleszewskiego, kursywą podano nazwy wsi opustoszałych. oprac. Tomasz Związek. Źródło: A. Kozak, Pleszew w późnym średniowieczu i u progu epoki nowożytnej (koniec XIV–początek XVI wieku), Poznań 2020, s. 131.
Pleszew w II poł. XVI w. Źródło: https://irenakuczynska.pl/pani-pleszewska-czyli-ks... (dostęp 7 X 2023 r.).
Ławka poświęcona Annie Tęczyńskiej zwanej Pleszewską, właścicielce Pleszewa i okolic w I połowie XVI w., wystawiona przez Klub Kobiet Ławka nr 4. Na tabliczce kod QR prowadzący do biogramu bohaterki w Wikipedii. Fot. Maria Weronika Kmoch, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons