Zbierała, czego już szmaciarze skupować nie chcą. Aniela Maria Chmielińska (1868–1936)

Bez niej nie wiedzielibyśmy tak wiele o przebogatym folklorze Łowiczan. Kiedy Władysław Reymont pisał noblowską powieść, osadzając jej akcję w tym właśnie regionie, Aniela Chmielińska z pietyzmem oglądała, opisywała i gromadziła zabytki materialnej i wytwory niematerialnej kultury łowickiej. Regionalistka, społeczniczka, działaczka oświatowa, popularyzatorka kultury ludowej, w której widziała sedno polskości – niechże przy okazji premiery filmu Chłopi wybrzmi nazwisko kobiety, bez której nie bylibyśmy w stanie tak dobrze poznać kultury łowickiej.

Szybko osierocona przez matkę (miała 2 lata, gdy zmarła), Anna Wasiewiczówna wychowywała się przy ojcu, lekarzu, który zgodnie z duchem pozytywistycznym nie tylko pracował w zawodzie, ale i działał na polu społecznym i kulturalnym. Została wysłana na naukę w pensji Anny Jasieńskiej w Warszawie. Nauczyła się mówić w 3 językach. Nie ustawała w poszukiwaniu wiedzy, ale ze względu na ograniczone możliwości edukacji dla kobiet musiała się samokształcić.

Tablica pamiątkowa na budynku przy ul. Romualda Traugutta 6 w Warszawie, gdzie od 1911 r. mieściła się szkoła założona przez Annę Jasieńską (pierwsza świecka żeńska szkoła typu humanistycznego w mieście)  – uczyła się w niej Aniela Chmielińska. Fot. Maria Weronika Kmoch, CC BY-SA 4.0 , Wikimedia Commons

Tak jak sama była wychowana w umiłowaniu polskości, tak i wychowała własne dzieci. Z lekarzem Janem Chmielińskim miała ich czworo. Zofia i Hanna zostały nauczycielkami, Maria wykładowczynią na Uniwersytecie Poznańskim, Stanisław był politykiem, ale też walczył w wojnie 1920 r. Z powodu profesji ojca rodzina musiała się często przenosić – Chmielińscy mieszkali w Ciechanowie, Płocku, Łowiczu, wreszcie koło Grodziska Mazowieckiego.

W starej stolicy Mazowsza Aniela szybko się odnalazła, włączając w działania społeczne. Udzielała się w Towarzystwie Dobroczynności, przewodniczyła Sekcji Wychowawczej Oddziału Towarzystwa Higienicznego. Interesowała ją poprawa warunków mieszkaniowych najbiedniejszych mieszkańców i mieszkanek Płocka. Agitowała na rzecz utrzymania higieny, m.in. organizując akcje kąpieli dzieci z ubogich rodzin. Podkreślała rolę aktywności fizycznej w zachowaniu zdrowia i dlatego organizowała gry  zabawy dla dzieci na placach zabaw i boiskach.

Siadała za biurkiem, gdy trzeba było uzupełnić oficjalną państwową edukację o wątki nieprzekłamane, zadbać o przekaz patriotyczny – konspiracyjnie prowadziła więc tajne nauczanie. Gromadziła pamiątki związane z polskim tajnym szkolnictwem, współpracując z Towarzystwem Zbiorów Szkolnych. Jej dom otwarty był dla młodzieży sprzeciwiającej się rusyfikacji w szkołach, a ona sama włączyła się w organizację strajku szkolnego w Płocku w ramach rewolucji 1905 r. Po latach dostała Odznakę Honorową „Za walkę o szkołę polską”, ale w okresie zaborowym spotkały ją prześladowania – mąż stracił pracę i został w 1906 r. zmuszony wraz z rodziną do wyjazdu z miasta.

Okres łowicki to najaktywniejszy czas w życiu Anieli Chmielińskiej. Zasiane w Płocku ziarno muzealnictwa zakiełkowało w niej w pełni, kiedy zainteresowała się historią Księstwa Łowickiego i zaczęła współpracę ze znanym sobie wcześniej Towarzystwem Zbiorów Szkolnych, a potem także z Polskim Towarzystwem Krajoznawczym. Poznawszy bogactwo historii i tradycji Łowickiego, zapragnęła stworzyć Muzeum Etnograficzne Ziemi Łowickiej. Zaprojektowała je. Placówkę otwarto w 1910 r. Chmielińska prezentowała wyniki swoich badań w regionie i poza nim, organizowała wykłady i odczyty. Opis przeszłości i dziedzictwa Ziemi Łowickiej oparła na zgromadzonych przez siebie, wyciąganych od ludzi, znajdowanych na śmietnikach i w czeluściach chłopskich chat wycinanek, strojów regionalnych, przedmiotów codziennego użytku, ale też opowieściach, które towarzyszyły każdemu z etnograficznych łowów. Spisała teksty pieśni ludowych, zebrała informacje o zwyczajach, tradycjach, obrzędach, ale też zabobonach, przesądach i gusłach. Zachęcała kobiety z regionu łowickiego, by, zachowując tradycję, zarabiały na swojej pracy – pełniła rolę pośredniczki sprzedającej w Polsce i na świecie hafty łowickie.

Strona z książki Anieli Chmielińskiej Księżacy i ich strój, Warszawa 1925. Fot. Biblioteka Narodowa w Warszawie, Public domain, Wikimedia Commons

Gdy muzeum zostało zniszczone w czasie I wojny światowej, Chmielińska przejęła rolę organizatorki jego odbudowy. Dzięki jej aktywności i zapałowi od 1926 r. ponownie gromadzono zbiory, by w 1931 r. otworzyć placówkę dla zainteresowanych. W muzealnej przestrzeni z dumą prezentowała wyroby materialne Łowiczan. Popularyzowała ich twórczość także poza regionem, organizując wystawy w Łodzi i Warszawie, prezentując twórczość kobiet na wystawie w czeskiej Pradze czy włączając się w ogólnopolskie wystawy o kulturze wiejskiej.

Sala w Muzeum w Łowiczu z wycinankami zgromadzonymi przez Anielę Chmielińską. Fot. Anna Weronika Brzezińska, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, CC BY-SA 3.0 PL , Wikimedia Commons

Przed I wojną światową włączyła się w ruch ludowy. Dbała o dostęp do książek i prasy w łowickich wsiach, propagowała czytelnictwo. Kierowała sekcją nauczania Polskiej Macierzy Szkolnej, należała też do Zarządu Głównego Wydziału Kół Gospodyń Wiejskich w Warszawie. Ideę kół gospodyń wiejskich szerzyła na ziemiach polskich, zakładając nowe oddziały i organizując kursy dla kobiet. W artykułach, które publikowała w prasie popularnej na terenach wiejskich, np. o tematyce rolniczej, nawoływała kobiety do działania na rzecz oświaty i wychowania, przekonując, że to dzięki nim możliwy jest postęp i budowa nowej niepodległej Polski. Stefan Machalewski pisał w „Dniu”: Pamiętajmy, że na wsi polskiej potrzebne są – jak słusznie mówi p. Chmielińska – inteligentne, rozumne kobiety, które propagowałyby (…) hygenę, zapobiegały kalectwu chłopskich kobiet, uczyły je wychowywać zdrowo silne pokolenie (…). Dalej potrzebne są wykwalifikowane mleczarki, ogrodniczki, hodowczynie bydła, drobiu i t.d. Aniela Chmielińska często wygłaszała odczyty o szkodliwości alkoholu wywołującego m.in. biedę w miastach i wsiach. Była zwolenniczką pełnych praw obywatelskich dla wszystkich, agitowała na rzecz praw wyborczych kobiet i równouprawnienia. W międzywojniu, oprócz działalności naukowej w dziedzinie etnografii i muzealnictwa, pracowała w szkole Jadwigi Starzyńskiej w Łowiczu, ucząc przyrody. Zapewne było to związane z jej zainteresowaniem bogactwami ziemi – dlatego też zgromadziła całą mądrość zielarek i zielarzy Ziemi Łowickiej, spisując ich relacje o ziołach i ich wykorzystaniu. Maria Chmielińska zebrała informacje o ponad 270 tekstach, które napisała jej matka, bohaterka tego tekstu.

Popiersie Anieli Chmielińskiej autorstwa Adama Petryny. Zbiory Muzeum w Łowiczu. Fot. Ablakok, CC BY-SA 4.0 , Wikimedia Commons

Aniela Chmielińska jako pierwsza kobieta uzyskała honorowe członkostwo w Polskim Towarzystwie Krajoznawczym. W 1908 r. założyła w Łowiczu oddział PTK. Patronuje jednej z ulic w mieście. Jej imieniem nazwano stałą wystawę etnograficzną w Muzeum w Łowiczu. Jest też patronką koła przewodnickiego PTTK w Łowiczu.

Gdy zmarła, w „Gazecie Świątecznej” można było przeczytać m.in.: Obowiązki wzorowej żony i matki umiała pogodzić z obowiązkami dobrej i gorącego serca obywatelki. (…) Chodziła jak dobry, jasny duch od chaty do chaty, od wsi do wsi łowickiej, niosąc dobre słowo, kształcącą książką i poratunek w biedzie. (…) Niedługo przed śmiercią na zjeździe koleżeńskim w szkole, którą ukończyła przed laty 50-ciu, – tak przemawiała do młodszych koleżanek: – „Pamiętajcie, że jesteście Polkami. Polska będzie taka, jaką ją uczynią Polki! Polka winna iść przez życie w nieustannej rozumnej pracy z wiarą w Boga, z wiarą w ludzi, z podniesioną głową i z uśmiechem na ustach”. – Ś. p. Aniela Chmielińska była właśnie wzorem takiej Polki. Oto patriotyzm w wydaniu Anieli Chmielińskiej.

Maria Weronika Kmoch

Grób Anieli i Jana Chmielińskich na cmentarzu w Łowiczu. Fot. Marimil, CC BY-SA 3.0 , Wikimedia Commons

Bibliografia:
A.    Źródła
Machalewski A., O kształceniu kobiet z ludu, „Dzień. Gazeta bezpartyjna”, 1910, 326, s. 1;
s-a, Zmarła ś.p. Aniela z Wasiewiczów Chmielińska, „Gazeta Świąteczna”, 56 (1936), 16 (2881), s. 2;
Stemler J., Ś.p. Aniela Chmielińska, „Kurjer Warszawski”, wyd. wieczorne, 116 (1936), 90, s. 9–10.
B.    Opracowania
Chmielińska Aniela (1868–1936), [w:] Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 2, Wrocław–Kraków 2007;
Kryściak Z., Aniela Chmielińska – pierwsza kobieta członkiem honorowym Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, [w:] Łódzkie: tożsamość, wspólnota, region. VII Kongres Krajoznawstwa Polskiego, red. J. Śledzińska, M. Grzelązka, R. Mamenas, Łódź 2020, s. 21–39;
Schoenbrenner J., Warszawskie szkoły średnie na przełomie XIX i XX wieku (1870–1904). „Przegląd Historyczno Oświatowy 1981 styczeń-marzec”, s. 14.

Więcej o bohaterce:
Aniela Chmielińska. Bibliografia podmiotowa i przedmiotowa, Łowicz 2018: https://cebrowski.pl/images/bibliografie-slawnych-... (dostęp 19 X 2023 r.);
Chmielińska M., Życie i działalność Anieli Chmielińskiej, twórczyni Muzeum Etnograficznego Ziemi Łowickiej, Warszawa 1963;
Kryściak Z., Aniela Chmielińska. Wybór artykułów. Przyczynek do biografii, Łowicz 2016.

Ikonografia:
Zdjęcie nagłówkowe: Aniela Chmielińska. Zbiory Koła Edukacji Regionalnej SP4 w Łowiczu. Źródło: http://muzeumpamieci.umk.pl/?p=1272 (dostęp 19 X 2023 r.);
Tablica pamiątkowa na budynku przy ul. Romualda Traugutta 6 w Warszawie, gdzie od 1911 r. mieściła się szkoła założona przez Annę Jasieńską (pierwsza świecka żeńska szkoła typu humanistycznego w mieście)  – uczyła się w niej Aniela Chmielińska. Fot. Maria Weronika Kmoch, CC BY-SA 4.0 , Wikimedia Commons
Strona z książki Anieli Chmielińskiej Księżacy i ich strój, Warszawa 1925. Fot. Biblioteka Narodowa w Warszawie, Public domain, Wikimedia Commons
Sala w Muzeum w Łowiczu z wycinankami zgromadzonymi przez Anielę Chmielińską. Fot. Anna Weronika Brzezińska, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, CC BY-SA 3.0 PL , Wikimedia Commons
Popiersie Anieli Chmielińskiej autorstwa Adama Petryny. Zbiory Muzeum w Łowiczu. Fot. Ablakok, CC BY-SA 4.0 , Wikimedia Commons
Grób Anieli i Jana Chmielińskich na cmentarzu w Łowiczu. Fot. Marimil, CC BY-SA 3.0 , Wikimedia Commons